...Textos.....Artículos.....INDEX

Santo Tomás de Aquino Quaestiones disputatae De Veritate/Cuestiones disputadas De Veritate en latín y castellano
(el texto original en latín es el del Corpus Thomisticum editado por Enrique Alarcón; la traducción española es, con retoques, la de los varios autores de la traducción española del De Veritate editada por Ángel Luis González, 2016)

Quaestio IV De Veritate De Verbo Instruxit Corpus Thomisticum Opera omnia S. Thomae Subsidia studii ab Enrique Alarcón 
collecta et edita Pampilonae ad Universitatis Studiorum Navarrensis aedes A. D. MMII

 Quaestio est de Verbo/Cuestión IV De Veritate, El Verbo, la cuestión es el Verbo

Articulus Tertio utrum Verbum Spiritui Sancto conveniat/ARTÍCULO 3 Si el Verbo conviene al Espíritu Santo

 Instruxit Corpus Thomisticum Opera omnia S. Thomae Subsidia studii ab Enrique Alarcón collecta et edita Pampilonae ad Universitatis Studiorum Navarrensis aedes A. D. MMII

Articulus Tertio utrum Verbum Spiritui Sancto conveniat Quaestio est de Verbo

In I Sententiarum, D. 27, q. 2, a. 2, qcla. 2; Contra errores Graecorum, I, c. 12; De potentia, q. 9, a. 9, ad8; In Hebraeos, c. 1, lect. 1; Summa Theologiae, I, q. 34, a. 2, ad5.

Quaestio est de Verbo.

Tertio quaeritur utrum Verbum Spiritui Sancto conveniat

Et videtur quod sic.

[Argumenta per quas videtur quod sic]

1) Sicut enim dicit Basilius in III sermone de Spiritu Sancto, sicut Filius se habet ad Patrem, eodem modo Spiritus se habet ad Filium; et propter hoc Dei quidem Verbum Filius, Verbum autem Filii Spiritus. Ergo Spiritus Sanctus dicitur Verbum.

2) Praeterea, Hebr. I, 3, dicitur de Filio: cum sit splendor gloriae et figura substantiae eius, portansque omnia Verbo virtutis suae. Ergo Filius habet Verbum a se procedens, quo omnia portantur. Sed in divinis non procedit a Filio nisi Spiritus Sanctus. Ergo Spiritus Sanctus dicitur Verbum.

3) Praeterea, Verbum ut dicit Augustinus, IX de Trinitate, est notitia cum amore. Sed, sicut notitia appropriatur Filio, ita amor Spiritui Sancto. Ergo, sicut Verbum convenit Filio, ita et Spiritui Sancto.

4) Praeterea, Hebr., I, 3, super illud, portans omnia Verbo virtutis suae, dicit Glossa, quod Verbum accipitur ibi pro imperio. Sed imperium ponitur inter signa voluntatis. Cum ergo Spiritus Sanctus per modum voluntatis procedat, videtur quod Verbum possit dici.

5) Praeterea, Verbum de sui ratione manifestationem importat. Sed, sicut Filius manifestat Patrem, ita Spiritus Sanctus manifestat Patrem et Filium; unde dicitur Ioan., XVI, 13, quod Spiritus Sanctus docet omnem veritatem. Ergo Spiritus Sanctus debet dici Verbum.

Sed contra

1) est quod Augustinus dicit VI de Trinit., quod Filius eo dicitur Verbum quo Filius. Sed Filius dicitur Filius eo quod genitus; ergo et Verbum dicitur eo quod est genitus; sed Spiritus Sanctus non est genitus. Ergo non est Verbum.

Co. Responsio. Dicendum, quod usus horum nominum, scilicet Verbum et imago, aliter est apud nos et sanctos nostros, et aliter apud antiquos doctores Graecorum. Illi enim usi sunt nomine Verbi et imaginis pro omni eo quod in divinis procedit; unde indifferenter Spiritum Sanctum et Filium, Verbum et imaginem appellabant. Sed nos et sancti nostri in usu nominum horum aemulamur consuetudinem canonicae Scripturae, quae aut vix aut nunquam Verbum aut imaginem ponit nisi pro Filio. Et de imagine quidem ad praesentem quaestionem non pertinet. Sed de Verbo satis rationabilis usus noster apparet. Verbum enim manifestationem quamdam importat; manifestatio autem per se non invenitur nisi in intellectu. Si enim aliquid quod est extra intellectum, manifestare dicatur, hoc non est nisi secundum quod ex ipso aliquid in intellectu relinquitur, quod postea est principium manifestativum in eo. Proximum ergo manifestans est in intellectu: sed remotum potest esse etiam extra eum; et ideo nomen Verbi proprie dicitur de eo quod procedit ab intellectu. Quod vero ab intellectu non procedit, non potest dici Verbum nisi metaphorice, inquantum, scilicet, est aliquo modo manifestans. Dico ergo, quod in divinis solus Filius procedit per viam intellectus, quia procedit ab uno; Spiritus enim Sanctus, qui procedit a duobus, procedit per viam voluntatis; et ideo Spiritus Sanctus non potest dici Verbum nisi metaphorice, secundum quod omne manifestans Verbum dicitur. Et hoc modo exponenda est auctoritas Basilii.

[Responsio ad obiecta]

Et sic patet responsio ad primum.

Ad secundum dicendum, quod Verbum, secundum Basilium, accipitur ibi pro Spiritu Sancto, et sic dicendum sicut ad primum. Vel potest dici secundum Glossam, quod accipitur pro imperio Filii; quod metaphorice dicitur Verbum, quia Verbo consuevimus imperare.

Ad tertium dicendum, quod notitia est de ratione Verbi quasi importans essentiam Verbi; sed amor est de ratione Verbi non quasi pertinens ad essentiam eius, sed quasi concomitans ipsum, ut ipsa auctoritas inducta ostendit; et ideo non potest concludi quod Spiritus Sanctus sit Verbum, sed quod procedat ex Verbo.

Ad quartum dicendum, quod Verbum manifestat non solum quod est in intellectu, sed etiam quod est in voluntate, secundum quod ipsa voluntas est etiam intellecta; et ideo imperium quamvis sit signum voluntatis, tamen potest dici Verbum, et ad intellectum pertinet.

Ad quintum patet solutio ex dictis.

Traducción española de Carlos Llano Cifuentes con retoques

ARTÍCULO 3 Si el Verbo conviene al Espíritu Santo.

Coment I Sentencias, D. 27, q. 2, a. 2, qcla. 2; Contra errores Graecorum, I, c. 12; De potentia, q. 9, a. 9, ad8; In Hebraeos, c. 1, lect. 1; Suma Teológica, I, q. 34, a. 2, ad 5.

La cuestión es el Verbo. Y en tercer lugar se investiga si el Verbo conviene al Espíritu Santo.

Y parece que sí.

[OBJECIONES POR LAS QUE PARECE QUE SÍ]

1. Dice Basilio en el Sermón sobre el Espíritu Santo (San Basilio, Adversus Eunomium, V): “Como el Hijo se relaciona al Padre, del mismo modo el Espíritu se relaciona al Hijo; a causa de esto, siendo el Hijo el verbo de Dios, el Espíritu es el verbo del Hijo”; luego el Espíritu Santo es llamado verbo.

2. En Hebreos (1, 3) se dice del Hijo: “Esplendor de su gloria y figura de su sustancia, sosteniendo todo con el verbo de su potencia”: luego el Hijo posee un verbo procedente de sí por el que todo se sostiene. Pero en Dios nada procede del Hijo sino el Espíritu Santo; luego el Espíritu Santo es llamado verbo.

3. Como dice San Agustín en De Trinitate (IX, c. 10), el verbo es “conocimiento unido al amor”; así como el conocimiento es apropiado al Hijo, del mismo modo el amor al Espíritu Santo. Luego del mismo modo que el verbo conviene al Hijo, también al Espíritu Santo.

4. Con respecto a Hebreos (1, 3) sobre “Aquél que sostiene todo con el verbo de su potencia”, dice la Glosa (Glossa interlinearis) que “verbo” es entendido aquí como “autoridad”; pero la autoridad se incluye entre los signos de la voluntad. Y puesto que el Espíritu Santo procede según el modo de la voluntad, parece que puede llamarse verbo.

5. El verbo por su naturaleza comporta manifestación; pero así como el Hijo manifiesta al Padre, así el Espíritu Santo manifiesta al Padre y al Hijo, por lo que se dice en Juan (16, 13) que el Espíritu Santo “enseña toda verdad”; luego el Espíritu Santo debe ser llamado verbo.

POR CONTRA

Dice San Agustín en De Trinitate (VII, c. 2), que “El Hijo es llamado Verbo en tanto que es Hijo”; pero el Hijo es llamado Hijo porque es engendrado, luego el verbo se dice de aquello que es engendrado. Pero el Espíritu Santo no es engendrado, luego no es verbo.

RESPUESTA

El uso de estos nombres, a saber, verbo e imagen, es distinto en nosotros y en nuestros santos a como era tomado en los antiguos doctores griegos: estos usaban los términos verbo e imagen para todo aquello que procede en Dios, por lo que llamaban indiferentemente al Espíritu Santo y al Hijo verbo e imagen. Pero nosotros y nuestros santos seguimos en el uso de estos nombres la costumbre de la Escritura canónica, la cual no usa nunca o casi nunca los nombres de verbo o imagen sino para el Hijo. De la imagen no se trata en esta cuestión, pero, por lo que respecta al verbo, nuestro uso parece enteramente razonable. De hecho, el verbo comporta una cierta manifestación. Pero la manifestación, per se, no se encuentra sino en el entendimiento; si entonces se dice que algo que está fuera del entendimiento se manifiesta, esto no es sino por el hecho de que algún elemento de esa cosa permanece en el entendimiento. Lo que (se) manifiesta de manera inmediata se encuentra entonces en el entendimiento, mientras que lo que se manifiesta de un modo remoto, puede estar también fuera de él. Y así el nombre de verbo se dice propiamente de aquello que procede del entendimiento, pero lo que no procede del entendimiento no puede denominarse verbo sino metafóricamente, a saber, en cuanto que es algo que en cierto modo (se) manifiesta. Digo por lo tanto que en Dios solamente el Hijo procede por vía de entendimiento, porque procede de uno (de una sola persona); pero el Espíritu Santo, que proviene de dos, procede por vía de voluntad; y así el Espíritu Santo no se puede llamar verbo sino metafóricamente, en el sentido de que todo manifestante se denomina verbo, y en este sentido es necesario explicar el texto de san Basilio.

[RESPUESTA A LAS OBJECIONES]

1. Del modo expuesto, queda clara la respuesta a la primera objeción.

2. El verbo, según Basilio (Adversus Eunomium, V), es tomado ahí por el Espíritu Santo, y entonces se ha de contestar lo mismo que a lo primero. O puede tomarse según la Glosa (Glossa interlinearis), en el sentido de la autoridad del Hijo, que metafóricamente se denomina verbo, porque solemos mandar por medio del verbo.

3. Al conocimiento [notitia] corresponde la noción de verbo, en cuanto implica la esencia del verbo; pero el amor entra en la noción de verbo no como perteneciendo a su esencia, sino como concomitante al mismo, como lo muestra la misma autoridad propuesta. Y, por lo mismo, no se puede concluir que el Espíritu Santo es verbo, sino que procede del Verbo.

4. El verbo manifiesta, no solamente lo que está en el entendimiento, sino también lo que está en la voluntad, en la medida en que la voluntad es ella misma conocida; y, por lo tanto, el mando, si bien es signo de la voluntad, puede sin embargo ser denominado verbo y pertenece al entendimiento.

5. La respuesta a lo quinto, es clara basándose en lo expuesto.